Muhterem meslektaşlarım,

Osmanlı İmparatorluğunu tesis eden Türkler arasından çıkan müverrihler, umumi tarih yazdıkları zaman, İslâm müverrihlerince makbul şemayı kullanmışlardır. Bu şemaya göre, İslâm camiasının teessüsünde en mühim âmillerden olan din, İslâm dini, tarihin anahattını teşkil eder. Ve bu dinin ilahiyatta, tarihte, hukukta hakikat dediğini, mutlak bir hakikat olarak kabul etmek farzdır. İslâm dini, bilirsiniz ki, Beniisrail ve Nasara dinlerinin ıslah edilerek devamıdır. İslâm Peygamberi bizzat bu noktainazarı kabul etmiştir. Buna binaen müslümanlar, Beniisrail ve Nasara dinlerinin an'anelerinden birçoğunu benimsemişlerdir. Ahdiatik ile onun şerh ve haşiyeleri, Ahtıcedit ve bunun hıristiyanlarca apokrif (sahte) sayılan nüshaları ve bu iki ana kitaba istinaden yazılan yahudi ve hıristiyan tarih edebiyatı, İslâmdan evvelki zamanlara ait haberleri öğrenmek için müslüman müverrihlerine mehaz olmuştur. Evvelce de söylemiştik ki, Ahdiatik yalnız tarihten değil, tarihten evelki zamanlardan da bahseder; dünyanın ve hattâ bütün kâinatın nasıl halledilmiş olduğunu bile haber verir. Müslüman tarihleri de, Ahtiatike göre, kâinatın yaratılışından, dünyanın kuruluşundan, Âdemin halkolunuşundan başlıyarak, Beniisrail tarihine geçerler ve oradan yahudi haberlerine biraz arap an'anesini de karıştırarak, bir teselsül yapar ve Araplara gelirler. İslâmdan evel Arapların ahvalini cahiliyet (barbarlık) zamanı diye kısaca anlattıktan sora İslâmın zuhurunu, bir hayli harikavî hâdiselerle yani hayalî vakıalarla mezcedip hikâye ederler. Daha sora İslâmın intişar ve istikrarı ve İslâm âleminde zuhur eden müteaddit devletlerin takallûbatı hakkında umumi malûmat verirler. Müslüman müverrih, hangi hükümdarın tebaasından ise, onun devletini biraz daha tafsil ve methile nakleder. İslâm âlemi haricinde kalan akvam hakkında verdikleri malûmat gayet kıttır.

Şu söylediğimiz umumî şemaya, diğer bir iki membadan gelen haberlerin de tesiri olmuştur. Bu membalardan birisi Fürs, diğeri Türk an'aneleridir. Fürs an'anesi, İslâm tarihine Türk an'anesinden daha evvel ve daha fazla tesir icra etti. Fürs an'anesi de, Ahtiatik gibi, kâinatın yaradılışını ve Âdemin yeryüzünde zuhurunu bilmek iddiasındadır; bütün bu tarihten evvelki zamanları destanî bir tarzda hikâye eder. Fürslerin ilk tarihî devrelerine ait tarih te, nihayet bir destan, bir efsane mahiyetinde idi. Müslüman müverrihler, bazan Yahudi hikâyelerîle Fürs efsanelerini mezcederek bir terkip yapmak istemişlerdir. Fürs an'anesinin İslâm tarihine tesiri, Peygamber zamanından itibaren meşhuttur. Türk an'anesinin tesiri ise, Türklerin İslâm âlemine hâkim olmalarından itibaren kendini gösterir.

İlhanlılardan Ölcaytö Sultan Mahmudun veziri olan Reşidüttin tabip riyaseti altında, XIV üncü asır iptidalarında toplanmış bir tarih heyetinin mesaisile telif olunan «Camiüttevarih», bilirsiniz ki dünyada malûm olan ilk cihan tarihidir. Bu tarih heyetinin azası arasında Türkler, Fürsler, Araplar, Yahudiler olduğu gibi Çinliler ve Frenkler de vardı. Bu heyet Yahudi, Fürs ve Türk an'anelerini cem'e ve bir dereceye kadar telife çalışmıştır.

İslâm âleminde arapça, fürsçe ve türkçe yazılan ve miktarı pek çok olan umumî tarih kitaplarının hemen cümlesi, şimdiye kadar arzetmeye çalıştığım şemaya göre telif edilmiştir. Bunlar arasında İbni Haldun'un tarihi, tarihinden ziyade, o tarihin, tarih usulünden ve tarih felsefesinden bahis «mukaddime»si -«Mukaddimei İbni Haldun»- tek, bir istisna teşkil eder. XIV üncü asır sonlarında eserini yazan bu mütefekkir müverrih, tarihî prağmatik usulile yazmak yoluna, Avrupalı müverrihlerden 4 asır evvel girmiştir.

Osmanlı müverrihlerine gelince, bunların hemen hepsi, tanzimat devrine kadar, İslâm müverrihlerinin azim ekseriyetince muteber olan çerçeveden harice çıkmamışlardır.

Orta devir Osmanlı müverrihlerinden olan Müneccimbaşının «Sa-haifül alıbar» adlı umumî tarihini misal olarak alabiliriz. XVII inci asır ortalarında arapça yazılıp, XVIII inci asrın ilk rub'unda türkçeye tercüme olunan bu kitabın müellifi Müneccimbaşı Derviş Ahmet Ef. ve mütercimlerinden biri de meşhur şair Nedim'dir. Fihristine şöyle bir göz gezdirirsek görüyoruz ki, tarihin tarifine ve tarih telif etmedeki «âdap ve şeraite», yani bugünkü tabirle tarihte usule dair kısa bir mukaddimeden sora, Âlemin ve Âdemin hilkatine geçer, sora yahudi peygamberlerinden ve İslâmın zuhurundan bahseder, sora fürs an'anesine göre İran ahvalini, arap an'anesine göre, arap hükümdarlarını ve İslâm müverrihlerinin muttali oldukları kadar «Mülkü Rum» ile «Süryaniyyun, Asuriyyun, Ninviyyun ve Babiliyyun padişahları»nı zikreder; daha sora «Hint, Çin ve Türk Padişahları» gelir. Arada, Ahtiatika göre Yahudi tarihinden de kısaca bir bahis vardır. Daha sora badelislâm zuhur eden devletlerin zikrine başlar; ve bildiğimiz sıra ile Emevîler, Abbasîler, Endülüs Emevîleri......  vesaire hakkında malûmat verir. Bunlar arasında «Efrasiyap evlâdından Türkistan Hakanları, Mülûkü Cengiziye, Deşti Kıpçak, ve Hacı Tarhan ve Kazan Hanları, Tuli evlâdından Hıta Kaanları» gibi Türk hükümdarlarına ait bahislerde mevcuttur. Nihayet kitabın III üncü cildinin 265 inci sayifesinden başlıyarak sonuna kadar 484 sayifesi Osmanlı Devletine hasredilmiştir; kitapta, Osmanlı Devleti hakkında, başka devletlere nispetle çok daha tafsilli malûmat verilmiştir. Unutulmamalı ki burada Osmanlı tarihi, Osmanlı Devletinin zuhurundan, Mehmet IV ün son zamanlarına kadar ancak devam eder.

«Sahaifül ahbar»ı, Osmanlı Türkleri tarafından, tanzimata kadar yazılmış, umumî tarih kitaplarına bir tip olarak kabul edebiliriz. Bu kitapta tarihten evvelki zamanlar, Ahtiatik haberlerine ve fürs efsanelerin göre tespit edilmiş, tarihî devirlerin de iptidasında, yine o membalar, hemen hiç bir tenkide tâbi tutulmaksızın kabul olunmuştur; Şark âlemi Asiya ahvali ve bilhassa Müslüman devletler tarihi hayli tafsil ile mezkûrdur. Fakat Hıristiyan âleminden İslâm âlemine en yakın olan Bizans vekayiinden biraz bahsolunursa da, Merkezî ve Garbî Avrupa ahvali çok ihmal olunmuştur.

Mehmet IV. zamanı (1648-1687) biliyorsunuz ki Fransa kırallarının en meşhuru olan Louis XIV devrine (1648-1715) tesadüf eder. Kanunî Süleymandan itibaren Osmanlılarla Fransızlar arasında hayli sıkı münasebat vardı. Mehmet IV zamanında da bu münasebet de­vam ediyordu. Bununla beraber kitapta Avrupa devletlerine, Av­rupa kavimlerine dair sarih ve mufassal malûmata rasgelinmez. De­mek oluyor ki, Tanzimattan önce yazılan umumî tarih kitaplarımızın tipik şekli, bir Şark ve İslâm tarihidir. İslâm âlemi haricinde kalan memleketlerin ahvaline o kadar ehemmiyet .verilmemektedir. Bunun yalnız bir iki istisnası vardır. XVII inci asır Osmanlı müverrihlerinden Peçevî İbrahim Efendi, tarihinde garp membalarından istifade etmiş­tir. Yine XVII inci asır Osmanlı Türk münevverleri arasında geniş vu­kufu ve kavrayışlı zekâsile temeyyüz eden Kâtip Çelebi, lâtinceden bir Avrupa tarihini, kendi nezareti altında tercüme ettirmiş ve zatî tadil ve tashihlerile âdeta bir telif haline getirmiştir.

Muhterem meslektaşlarım,

Şark ve İslâm tarihleri tarzında garp türkçesile yazılan bu eserle­rin fayda ve mahzurları vardır. Bence birinci ve en mühim faydası, umumî tarihi hasım olan bir âlemin niyeti zaviyesinden görmiyerek, birçok rabıtalarla birbirine bağlı bir âlemin görüş noktasından müşa­hede ve tespit etmek hususudur. Amelî mahzurlarından belki en mühimmi, daima müsademe halinde bulunan hıristiyan âleminin ahvaline gereği gibi vâkıf olamamaktır.

Bu tarihlerin birtakım noksan ve hataları da az değildir. Meselâ Osmanlı Türklerinin mensup oldukları Türk ırkına ve Türk kavimlerine, ehemmiyetleri derecesinde bir mevki ayırmıyor ve Türklerin ahvaline sırf müslümanlık ve Sünnilik gözlüğile bakıyorlardı. Eski Osmanlı mü­verrihlerinin bu nakiselerini bir derece mazur görebiliriz; çünkü o za­manlar millî hisler, millî fikirler, İslâm camiası içinde eriyip mahvol­muş gibi idi; İranda ve Türkelinde daha evvelleri zuhur etmiş olan mil­lî iddialar Şuubiye davaları da çoktan unutulmuş gitmişti. Bu tarihler­de hakikî vakıalar arasına hayalî vakıalar çok karıştırılmıştır. Ezcüm­le «Hilkati kâinat» ve «Hilkati beşer» kısımları, Akdiatikin haberlerine göre aklediliyordu. Mucize ve kerametler, hakikî vakıâlarmış gibi hi­kâye ediliyordu.

Tanzimat arifesinden itibaren, Osmanlı müverrihlerinin umumî tarihe nazarları yavaş yavaş değişmeye başlar, mütemadi mağlûbiyet­ler neticesi olarak, hıristiyan, Avrupa ahvaline de ehemmiyet vermek zarureti nihayet hissolunur; garp lisanlarına vakıf olan hıristiyan ve Müslüman Osmanlılar arasında Garbın tarihî eserlerinden istifadeye, hattâ tercümeye kalkışanlar görünür. Fakat bunlar pek azdır. Asıl garp tarihlerinden istifade, ancak Tanzimat devrinde meşhuttur.

Abdülâziz zamanında, Ahmet Vefik Efendi (Türkçü Ahmet Vefik Paşa), yeni açılan Darülfünunda, ilk defa «Hikmeti Tarih» ünvanile bir tarihi umumî dersinin takririne başlamıştı (1863); fakat bu ders pek ça­buk inkıtaa uğradı. Bu derslerin hulâsasını ihtiva eden küçük bir risa­le, matbu olarak mevcuttur. Umumî tarihin en kadîm devirlerine müte­allik ve hurafelerden tamamen tecrit edilememiş bazı malûmatı ihtiva eden bu natemam risaleden müderrisin az çok garp usulile tedrisatta bu­lunmak istediği anlaşılmaktadır.

Ahmet Vefik Efendinin Darülfünun derslerinden beş altı sene sora 1868 e doğru, Babıâli tercüme odası hulefasından Ahmet Hilmi Efendi, Çembers adlı bir İngilizin umumî tarihini türkçeye tercüme etmiştir. Bu malûmatı bana meslektaşım İhsan Bey verdi. Yine o sıralarda, soraları Sadrazam olan Tevfik Beyin bir umumî tarih tercüme ettiğini de diğer meslektaşım Köprülüzade Fuat Bey söyledi. Fakat bu iki kitabı bulup görmek bana henüz nasip olmadı.

Ahmet Hilmi Efendinin ve Tevfik Beyin bu tercümelerinden iki üç sene sora Ahmet Mithat Efendinin hudutsuz tahrir faaliyeti başlar. Mu­asırlarının yazı makinesi lâkabını taktıkları bu yorulmak bilmez muhar­rir, 1870 te «Hacei Evvel» unvanı altında bir külliyat çıkardı ve bunun bir cüz'ünü umumî tarihe tahsis etti. Bundan bir sene sora da, neşretti­ği «Kâinat» külliyatı içinde, her milletin tarihinden ayrı ayrı bahsederek bir umumî tarih ortaya koydu.

Tanzimat devrinin sonlarında, umumî tarihin Osmanlı müverrihlerince kabul edilmiş şeması, alt üst olacak bir dereceye gelir. Yine o sıra­larda; garp eserlerini okumak sayesinde, Türk âlemine dair malûmat artar; insiyaki olan millî his uyanır, ve inkişafa başlar.

Meslektaşlarım,

Garptan istifade edilerek ve Türk âlemine ehemmiyet verilerek ya­zılan ilk umumî tarih kitabı, Süleyman Paşa merhumun «Tarihi Alem»idir. 1876 da telif olunan bu umumî tarihin elde bulunan matbu nüsha­sı tamam değildir; yalnız bir ciltlik «Kurunuûlâ» kısmı var. İdadi mek­teplerinin ikinci senesinde tedris olunmak üzere telif edilen bu kısım 1000 sayifeye yakındır. (Bizim kitapları uzun bulanların kulakları çınlasın!) Ve bu bin sayifenin 144 sayifesini, Türkler işgal eder. Süleyman Paşa, «Tarihi Âlem» i telif ederken İbnülesir, İbni Haldun, Ebülfeda gibi şark eser­lerine müracaat ettiğini, fakat kitabın asıl mehazları fransızca kitap­lar olduğunu beyan eder. Bu fransız membaları arasında de Guignes'nin «Hunların, Türklerin, Moğolların ve daha sair Tatarların Tarihi Umu­mîsi» adlı meşhur kitabı mühim bir mevki tutar. Eski tarih kitapları­mızdan çok farklı olan bu kitabın «Hilkati âlem ve Küreiarz» başlıklı mukaddimesinde artık  Ahtiatik  hikâyelerini  görmüyoruz;  onun yerine garbın o zamanlar muteber olan nazariyeleri konmuştur. Ancak bu nazariyeleri Ahtiatik'in haberlerile telife çalışan bazı satırlar da ilâve olunmuştur... Bilmiyorum bu ilâveleri, Süleyman Paşa, garp nazariyelerini vicdanî itikadile telif için mi yazmıştır, yoksa haricî şeraiti mi nazarda tutmuştur? Müellif, «Hilkati Âdemden itibaren de birkaç sayife (6 sayife) Ahtiatik hikâyesi, yazmak lüzumunu hissetmiştir; «Ezminei evveliye» dediği bu kısmı İbranî tarihinden ayırarak, Mısıra geçmiş ise de, İbranîler tarihinde yine Ahtiatik rivayetlerini az bir tasfiye ile nakleymiştir. İran bahsinde Piştadiyan ve Kiyaniyan sülâlerinin efsanevî olduğuna işaret olunmuş ise de zikrinden büsbütün sarfınazar edilmemiştir; İranın tarihi kısmı ile Yunan, Roma tarihleri garp (fransız) kitaplarından alınarak yazılmıştır. Kitabın umumî kadrosu, Avrupa kitaplarındaki tasnife yakındır. Süleyman Paşa, ırk hissini ve milliyet fikrini duymuş ve anlamış bir adam olduğundan, kitabında Türklüğe çok yer ayırmış ve Avrupa müverrihlerinin yazılarına Türklük niyet zaviyesinden tenkit nazarile bakarak, ona göre vakıaların teselsülünde ve bazı kavimlerin menşelerini aramakta Avrupalılara esirane tebaiyet göstermemiştir.

Süleyman Paşanın bu natamam umumî tarihinden sora en çok şöhret bulan Murat Beyin altı ciltlik «Tarihi Umumî» adlı kitabıdır. 1882-1885 senelerinde basılan ve tahminime göre en çok fransızca ve rusça ve biraz da türkçe tarihlerden iktibas tarikile yazılan bu eserin şeması, Süleyman Paşanın «Tarihi Âlem»inden daha ziyade Avrupa noktainazarlarına ve Avrupa tasnifine uygundur. Ancak burada İslâm kısmı, Avrupada münteşir bu nevi umumî tarihlere nazaran daha ziyade tafsil edilmiş ve dördüncü cildinin sonuna, İstanbul fethine kadar Osmanlı tarihi de (152 sayife) ilâve olunmuştur. Murat Bey, Tarihi umumîsinde bütün Türklüğe ehemmiyet vermez. İslâmdan evvelki Türk âlemini, «Asiyayi Şarkî» faslında «Çin-Hindistan ve Türkistan» umumî unvanı altında pek kısa zikrederek geçer; bu faslın Türklerden bahis kısmı 3 sayifeden ibarettir: Halbuki bütün kitap 2500 sayifeye yakındır.. İslâm âleminde Türklerin rolü de vakıalara uygun olmaksızın, umumiyetle ehemmiyetsiz ve menfi gösterilmek istenmiştir. Meselâ Mısırın Türk Sultanlarından bahsederken (C. III. S. 235) «Bunların saltanatları hükümet namına şayan bir şey olmayıp, hükümet ve devlet unvanlı bir rezaletten ibaret idi.» diyor. Selçuk Türklerinden bahsederken de (C. III. S. 238) «Selçuk Türkleri büyücek bir cemiyet oldukları halde, Türkistandan muttasıl tecavüz etmekte bulunan sair Türk akvamı gibi kıtal ve yağmakerliğe mail olmayıp...» diyor....

Murat Bey, bir zamanlar çok şöhret kazanan bu tarihi umumîsinde İslâm âlemi için İslâm vahdeti noktainazarını esas tutmuş ve vakıaları, bu esasa göre tefsir eylemiştir. Bu kitapta Yunan-Roma ile orta ve yeni zaman Avrupa tarihi, Avruplıların bakışına göre yazılmıştır. Zannediyorum ki, Murat Beyden evvel Avrupa tarihini tafsil ve teselsül ile 1870-1871 Harbine, yani Almanya ve İtalyanın ittihadına kadar yazan hiçbir müverrihimiz yoktur. «İnkılâbı Kebir» namını verdiği Fransız İhtilâli'ni zevk ve muhabbetle tam 127 şahife de anlatır. Fransızca bilmiyen Osmanlı Türk münevverlerine Fransız ihtilâlini öğretmek ve sevdirmekte bu kitabın mühim bir tesiri olduğuna kaniim. Murat Bey tarihinin, intişarından beş on sene sora toplanıp, «evrakı muzırra» sırasına geçmesinin sebebi de asıl bu İnkılâbı Kebir faslı olsa gerektir. Mamafih Murat Bey Fransa ihtilâlinde demokrat ve cumhuriyetçilere aleyhtardır. Bunları «şımarık ihtilâlciler» ve reislerini de «Hunrizler» diye tavsif eder.

Murat Bey tarihinden sora, Abdülhamit devrinde, umumî tarih olarak, bellibaşlı bir iki eser ancak telif ve ve neşrolunabilmiştir. Bunun birisi İkinci Meşrutiyet devrinde Sadrazamlığa kadar çıkan merhum Hakkı Paşanın ( o zaman Hakkı Bey) umumî tarihi, ikincisi de Harbiye ve Harbiye İdadisi muallimlerinden Binbaşı Ali Tevfik Beyin (Cin Ali) «Tarihi umumîsi»dir. Murat Beyinkine nazaran daha muhtasar, daha mutedil ve daha sönük olan bu eserler, kısmen Murat Beyin tarihi umumîsinden mülhemdirler. Umumî tarihin tedrisi menedilinceye kadar Ali Tevfik Beyin 3 ciltlik kitabı mekteplerde okutulmuştur. Yine bu sıralarda Abdürrahman Şeref Beyin «Zübdetülkısas» adlı bir umumî tarih yazmıya başlamış, fakat tamamlamamış olduğunu İhsan Beyden öğrendim.

İşte Hanımlar, Beyler. Abdülâziz zamanından İkinci meşrutiyete kadar neşrolunmuş umumî tarihler, bugünkü malûmatıma göre bunlardır.

* * *

Abdülhamidin istipdat devrinde tarih yazmak ve hele onu neşretmek hayli müşküldü. 1899 senelerine kadar mülkî ve askerî mekteplerde umumî tarih, Ali Tevfik Beyin tarihine göre veya muallimin notlarına göre okutuluyor idise de, XX inci asrın arifesinde bir iradei seniye ile bu dahi menedilmiş ve tarih tedrisi Osmanlı tarihine hasrolunmuştur! Bu senelerin hiç eksik olmıyan polis taharriyatı esnasında, birisinin evinde tarih kitapları çokça bulunur, hele Murat Beyin tarihi çıkarsa, sahibinin Trablusgarbı boylaması ender vakıalardan değildi.

Meşrutiyet ilân olununca, bu tarih orucu birdenbire bozuldu. Tarih yazanlar, bastıranlar hayli çoğaldı. Bu müverrihler ekseriyetle fransızca tarih kitaplarının, hassaten Seignobos'un mütercimleridir. Zarif bir arkadaşımın dediği gibi «meşrutiyetle beraber Osmanlı mekteplerinde bir Seignobos saltanatı başladı». Bunun böyle olduğunu misaller göstererek izah ve ispata lüzum görmüyorum. Hepiniz bunu benim kadar, belki benden daha iyi biliyorsunuzdur. Çünkü ders kitabı olarak, düne değin Maarif Nezaret veya Vekâletlerinin tavsiyesile elimizde bulunan tarih kitaplarının çoğu bu yolda yazılan eserlerdi... İşte muhterem meslektaşlarım, Osmanlı devletinin inkirazına kadar o devletin tam Şark harsı içinde kaldığı veya Garp harsını temsile çalıştığı devrelerinde yazılmış tarih kitaplarına ve tarih tedrisatına dair söylemek istediklerimi de söyleyip bitirdim. Şimdi yeni Türk devletinin teessüsünden sora memleketimizde yazılan ve okutulan tarihlere dair kısaca malûmat vermiye çalışacağım. Sora Avrupanm yüksek ve ortamekteplerinde tarihin nasıl ve hangi gayelerle okutulduğunu ve Cemiyetimizin tarih yazmakta hangi gayeyi istihdaf etmekte olduğunu söyliyeceğim.

Hanımlar, Beyler,

Osmanlı Devleti tarihe karışıp ta yeni ve millî Türk Devleti kurulunca, mekteplerimizde Osmanlı devrinden kalma tarih kitaplarının derhal ve tamamen değiştirilmesi kabil olamadı. Tarih programları çabuk tebdil edildi ise de, o programlara göre tarih kitapları o kadar çabuk tertip, tabı ve teşrolunamadı. Ancak seneler geçtikçe eski kitapların, milliyet, halkçılık, esaslarına uygun olmak üzere, bir dereceye kadar ıslah edilmeye çalışıldığı veyahut bu esaslara göre yeni kitaplar yazılmaya uğraşıldığı görüldü. Fakat bu kitapları yazanlar da itiraf etseler gerektir ki, yapılan tadiller ve ıslahlar asıldan ziyade şekle, ruhtan ziyade maddeye ait idi. Biraz sora ortamekteplerimizde okutulan tarih kitaplarından bahsederken, ıslah edilen ve yeni yazılan kitaplara dair mütalealarımı biraz daha uzunca arzedeceğim.

Şimdi derhal tebarüz ettirmek istediğim bir noktaya işaret edeyim: Tanzimattan itibaren Osmanlı memleketinde tarihin Garplılaşması, daha doğrusu Fransızlaşması meşrutiyet devrinde son merhalesine gelmiştir; Ali Reşat Beyin umumî tarihleri, konferansın başında zikrettiğim haklı mütaleaama rağmen, fransız umumî tarihlerinden hemen hiç, farksızdır. Bu devirde türkçe yazılan, daha doğrusu türkçeye tercüme olunan umumî tarihlerde, fransız noktai nazarı tamamen hâkimdir. Lâkin arkadaşlar, bunu da unutmayalım ki Tanzimat devrinde hafif bazı emmareleri seçilebilen Türkçülük fikir cereyanı da, İkinci Meşrutiyet devrinde biraz daha vuzuh ile kendini gösterdi. Türkçülük fikri, Tanzimatın kölece Garpçılığına, cins ve dini kale almıyan Osmanlı milliyeti fikrine muarızdı. Türkçülük, Tanzimatçılığa karşı, bazı cihetlerce bir aksülâmel oldu. Türkçülük sırf islâmî olan noktainazarlara da muhalifti. Bu cereyan medrese ve Tanzimatı siyaset ve hars sahalarında tenkit ediyordu. Lâkin Türkçülük fikriyatı Meşrutiyet devrinde ciddî bir iş göremedi. Edebiyat ve edebiyat tarihile bir derece meşgul olabildiyse de, umumî tarih ve Türk tarihile esaslı bir surette uğraşamadı. Hele mekteplerde okutulan umumî tarihlere hiç bir ciddî tesiri dokunamadı.

Muhterem meslektaşlarım,

Millî kültürde ve millî terbiyede en mühim bir mevki tutan tarih meselesini esaslı olarak vazı ve halletmeye çalışan ilk defa Türk Cumhuriyeti olmuştur. Her işte olduğu gibi kültür meselesinde de bu en esas lı noktaya parmağını basan Türklerin kurtarıcısı ve yol göstericisi, Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinin Hami Reisi Gazi Mustafa Kemal Hazretleri'dir. (Alkışlar)

Türk Tarihi Tetkik Cemiyetinin önüne konmuş büyük problem, umumî tarihe Avrupalıların rüyet zaviyelerinden bakmayıp onu sırf hakikat noktainazarından görmek ve bu görüş sayesinde Türk kavminin tarihte hakikî mevziini tayin etmek, yani Türklerin beşer tarihinde oynadıkları ve fakat hasımlarının gizlemeğe çalıştıkları büyük rolü meydana çıkarmak ve bu suretle Türk kavmine tarihî hakkını vermektir. Bu gayeye vusul için çalışan Cemiyetimiz hazırlamakta olduğu «Türk tarihinin ana hatları» unvanlı eserinin methal kısmile, mahdut miktarda basılan bir tecrübe nüshasını çıkardığı gibi, Ortamekteplerde okutulmak üzere dört cilt resimli ve haritali bir umumî tarih tertip ve neşretti. Bu eserlerin, arzettiğim esas ve gayeye uygun olmasına elden geldiği kadar çalışıldı.

Mesaimizin büyüklüğünü ve güçlüğünü taktir etmiyor değiliz; fakat Gazi Hazretleri gibi bir dehanın himayesi altında bulunduğumuzdan behemehal muvaffak olacağımıza imanımız var. Mesaimizin henüz başlarındayız. Her işin başlangıcı daha çetin olur. Bir iki yıl içinde meydana koyabildiğimiz eser, gayretimizi arttırıyor. Şimdiye kadar dinlediğimiz tasvip veya tenkit yolundaki mütalealarda tezimize, gayemize itiraz olunmamıştır. Ve zaten tezimize ve gayemize itiraz, fikrimce, imkân haricindedir. Bir Türk Tarih Cemiyetinin tarihte hakikati aramak, yabancıların düşmanlığı ile unutturulmak istenilen milletinin tarihî hakkını ortaya çıkarmak vazifesine kim itiraz edebilir?... Meslektaşlarımızın esasa değil, ferilere ait mütalea ve tenkitlerinde, hepimizce istifade olunabilecek cihetler yok değildi. Müzakere ve münakaşalarla bunlar daha ziyade açıldı, sarihleşti. Cemiyetimiz bu kıymetli yardımlardan elbette faidelenecektir.

Başladığımız işin lüzum ve ehemmiyetini daha ziyade tebarüz ettirmek için, düne kadar Liselerimizle, Ortamekteplerimizde ve Muallim mekteplerimizde okutulan tarih kitaplarına acele bir göz gezdirmek faydalı olur kanaatindeyim.

Orta dereceli mekteplerimizde ders kitabı olarak en çok okutulan eserlerden birisi, merhum Ali Reşat Beyin «Tarihi Umumî» sidir. Maarifin son müfredat programına uygun olması lâzımgelen bu eser, Maarif Vekâleti tarafından 1929 senesinde ve Devlet Matbaasında tabettirilmiştir. Bu Umumî Tarihi iki noktainazardan tetkike şayan görüyorum. Evvelâ Tanzimattan beri umumî tarihin bizde tahavvül ve tekâmül seyri bu kitapla hangi merhaleye gelmiştir? Saniyen mektep kitabı olmak itibarile tedris ve terbiye cihetinden kıymeti ne derecededir? Şimdi arzedeceğim mütaleatla her iki cihet, ümit ederim ki, biraz tavazzuh eder.

İmparatorluğun Meşrutiyet devrinde, umumî  tarih,  Avrupa  müverrihlerince kabul edilmiş olan çerçive içine tamamen girip yerleşmişti. Ali Reşat Beyin bu tarihinde, tıpkı Fransanın lâyik Lise kitaplarında olduğu gibi, «Mukaddes tarih» yoktur; İbranilerden, diğer kavimler gibi tarihî noktainazardan bahsolunur. Tarihten  evvelki  devirlere  dair pek kısa malûmat verildikten sora Nil, Dicle ve Fırat nehirleri havzalarında teessüs eden ilk malûm medeniyetlere geçilir.  Mevcut  ilmimizle izahı kabil olmıyan haberler, müspet bir vesikaya istinat etmiyen  masallar, uydurmalar tarihten tamamen hariç bırakılmıştır.  Bu kitapta Ahtiatik'in Hilkat, Tufan, İbrahim, Yakup ve evlâtlarına ait efsane kısımlarından bahsedilmez.  Diğer  milletlerin de,  meselâ  Yunanlıların, menşelerine ve en kadîm tarihlerine dair uydurdukları  masallar  efsane olduğu tasrih edilerek zikredilir. Murat Beyin umumî tarihine nispetle tarihin ilmileşmesinde hayli ilerlenmiş demektir. Kırk, elli sene zarfında vukua gelen bu terakki hatvesi, küçük görünmemelidir. Garp milletleri tarafından yazılmış umumî tarihlere tamamen intibak  olunmuştur. Bu da pek tabiîdir. Çünkü, Ali Reşat Bey ve diğer tarihi  umumî telif  eden meslektaşlarımız, fransız tarihi umumî kitaplarını pek cüz'î tadillerle aynen tercüme etmişlerdir. Onların zikrettikleri vakıaları, o vakıaların teselsül tarzını ve bu teselsülden istihdaf ettikleri gayeleri iyice tenkit süzgecinden geçirip üzerlerinde bir müddet düşünmeye pek te lüzum görmemişlerdir. Bunun neticesi olarak, mekteplerimizin düne kadar resmî ders kitapları olan bu kitaplarda fransız tarihçilerinin muayyen gayelerine göre yapılan inşaî tarih hâkim ve nafiz bulunmaktadır. Daha açık bir ifade ile, Türk mekteplerinde düne kadar, dikkatsizlik eseri olarak, Avrupanın ve bilhassa Fransanın dünyaya nazarı tedris ve telkin olunmuştur... Şimdi tetkik mevzuum olan kitap Ali Reşat Beyin Meşrutiyet devrinde yazdığı kitapları biraz tadil ile vücude  getirdiği bir eserdir. Müellif evvelce yazdıklarından kolayca faydalanabilmek için, Maarifin müfredat programından biraz inhiraf etmek zaruretinde bile kalmıştır: Lise üçüncü sınıfa mahsus yazılan kitabın fihristile müfredat programı karşılaştırılırsa, arzettiğim nokta pek açık görünür.

Yaptığım tahkik ve tetkike göre, Ali Reşat Beyin mehazları Segnobos'un ortamekteplere ait tarih serisile beraber Malet ve İsaac'm müşterek telifleri olan diğer bir tarih serisidir. Muallim İsaac, isminden de anlaşılacağı veçhile Beniisrailden, olan bir Fransızdır. Ali Reşat Beyin «Eski zamanlar tarihinde», yani liselerin birinci sınıfında okutulan kitabında, Mösyö İsaac'ın tesiri iyiden iyiye hissolunur: Dicle, Fırat, Nü ve Kızıl Irmak havzalarında ve Suriye sahillerinde görülen ilk medeniyetlerin müessisliği şerefini Samîlere verir. Samîlerden olmadıkları artık şüphe edilemiyecek derecede tahakkuk eden Sümer, Hatti (Eti) medeniyetlerini de pek kısa geçer ve bunların daha sora medenileşen kavimlere olan tesirlerini hemen hiç tebarüz ettirmez ve derhal Arîlerin medeniyete hizmetlerini anlatmaya başlar. Arîlerin Türklerle hiç bir alâkası olmadığı ise, müellifler ve mütercimlerce âdeta bir mütearife olarak kabul edilmiştir. Hasılı en eski ve eski devirlerin medeniyet üstatlığını, bu kitaplarda Yahudilerle Avrupalılar kendi aralarında dostça anlaşıp bölüşmüşlerdir... Bu iddialarına uygun gelmiyen vakıalar, ya büsbütün çerçeveden hariç bırakılmış, yahut dikkati celbetmiyecek kadar kısa ve izahsız yazılmıştır, Samîler, uzun asırlardan beri, Şark ve Garp tarihlerine, Ahtiatik vasıtasile tahakküm edip gelmişlerdi.  Ve kendilerimin millî efsanelerini, Yehova'nm mührile takviye ederek, mutlak bir hakikat olarak kabul ettirmişlerdi. Gerek İslâm Şarkta, gerekse Avrupada yazılan tarih kitaplarında Ahtiatikin verdiği haberler, en başa geçirilir; yalnız dünyanın değil, âlemin kuruluşu ve dünya yüzünde Âdemin zuhuru ve beşerî tarihte Âdem oğullarının ilk macerası, sırf bu haberlere nazaran naklolunurdu. Bu an'ane Avrupa da bile XIX uncu asra kadar devam etti; hâlâ lâyik olmıyan Avrupa mekteplerinde «Mukaddes tarih» diye bir fasıl açılarak bu hikâyeler öğretilmektedir. Meşrutiyet devrine kadar yazılan tarihlerimizde, «Mukaddes tarih» muayyen bir mevki tutar, ve Ahtiatik an'aneleri, İslâm, an'anelerile karıştırılarak okutulurdu. Meşrutiyet devrinde bu kısım tarihten ihraç edildi ise de onun yerine yine Ahtiatik tabilerinin ilmî gibi görünecek salçalarla süsleyip ısıtarak ortaya attıkları nazariyeleri kaim oldu. Hazreti İshak hikâyesinden kurtulduk ise de, Mösyö İsak'ın nazariyelerine mahkûm olduk.

Ali Reşat Beyin 1929 da Türk liseleri için tabolunan kitabının 56 inci sahifesinde İbranîlerin bir nevi methiyesi bile vardır: «Bu küçük kavmin (İbranilerin) Şark âleminde (Eski Şark âlemi) medeniyet ve bilhassa din noktai nazarından oynadığı rol pek mühimdir. Tenha, derin tefekkür ve mütalâaya müsait çöl hayatının tevlit ettiği evsafa malik olan İbranîler, sade hayata, ailevî faziletlere ve istiklâllerine merbuttular. Komşularına karışmadılar...» Mösyö İsaac'tan aynen alındığını tahmin ettiğim bu satırların ilmiliği pek meşkûktür: Çöl derin tefekkür ve mütaleayı veriyorsa. Muhammet Peygamberin zuhurundan evvel badiye araplarının da ayni faziletlere malik olması lâzımgelmez mi idi? Eğer hakikaten çölün böyle fazilet veren hassaları varsa, bunu Yahudilerden gayri çölde yaşıyan kavimlere de teşmil etmek ve ispat eylemek icap etmez midi?

Arîlerin kıymet ve ehemmiyetlerile de müellif çok meşgul olur. Ve Arîleri bugünkü Türkistandan getirmekle beraber (sayife, 31) Türkistan halkının ne olabileceği hakkında bir an zihin yormaz. Fakat Arîlerin vahdetini ispat için klâsik ana misalini mata, matar, muter ilâh... diye sayar durur (S. 35). Bu kısım Mösyö Malet'den mehuz olsa gerek.

Türklere sıra, ancak kitabın birinci sülüsü sonlarında gelir. Müellif Türk kavminin tarih sahnesine çıktığı zamana ait takribi bir tarih dahi göstermemekle beraber, yazılan şeyler, Milâttan birkaç asır sora gibi anlaşılmaktadır. Yanılmıyorsam, «Skitler» hiç mevzubahs  olmamıştır. Ali Reşat Bey, Türk kısmını Leon Kahün'dan almış ve müspet vakıalardan ziyade efsaneler ve hikâyelerle meşgul olmuştur. Türklerin medeniyeti hakkında hemen hiçbir şey yazılmamıştır. Orhon âbideleri üzerinde lüzumu kadar tevakkuf olunmamıştır. 336 sahifelik bir kitapta İslâmdan evvel Türklere tahsis olunan kısım 24 sahifeden ibarettir. Ve umumiyetle denilebilir ki bu faslı okuyan talebe Türklüğe muhabbet bağlıyamaz. Arî ve Sami olmadığını kimsenin inkâr edemediği «Etrüskler» bahsi de çok kısadır: Bir buçuk sahife. Kitapta Turenli (Tyreniens) de denilen Etrüsklerin okunabilmiş yazılarından Türklerle münasebetleri anlaşıldığı yine Avrupa âlimleri tarafından söylenip dururken bu noktaya işaret bile edilmemiştir. Halbuki her milletin müverrihi, tarihte kendi milliyetile alâkalı aksama daha çok ehemmiyet vermek, daha tafsilli yazmak, hele mektep kitaplarında bu hususa daha ziyade itina etmek, umumiyetle tatbik edilen bir usuldür. Nitekim muallim İssac, fransızlar için yazdığı kitapta bile bu usule imkân  dairesinde riayet etmiş, Yahudi kısmını hayli şişirmiştir.

Ortazamanlar tarihinin müfredat programı, İslâm örtüsile gizlenerek Arap tefevvuk ve tahakkümünü temin etmek istiyenlere karşı Türklerin ve İranlıların kültür ve siyaset sahasında millî bir kıyamları mahiyetinde olan Şuubiye hareketine ehemmiyet vermişken, kitapta bu mesele çok kısa ve sönük olarak mevzubahs olmuştur. Her tarafında fikirce Fransız, ibarece Türk bir eser olduğu tebarüz etmektedir:  Meselâ Me'mun'u mukayese için XIV üncü Louis'den başka bir şahıs bulamamıştır! Halbuki XIV üncü Louis Türklere Me'mun'dan ziyade malûm değildir. Türklere Me'mun devrini anlatmak için bir Türk hükümdarından, meselâ Kanunî Süleymandan bahsetmek lâzımdı.

Ekser müverrihlerimiz gibi Ali Reşat Bey de Arabi Müslümanlarla karıştırıp İslâm medeniyetine Arap medeniyeti diyor ve ekserisi Arap olmıyan Me'mun devri ulemasını da Arap sayıyor!

Maarif müfredat programı, İslâm âleminde Türklerin rolleri tebarüz ettirilmek maksadile tertip olunduğu halde, kitapta bu husus ihmal olunmuştur. Meselâ Belhli Bermekilerin (Barmak Oğulları) Buharada hüküm süren Sâmânîlerin (Saman Oğulları) Fürs oldukları Avrupa müdekkiklerince de henüz kat'î olmamakla beraber, müellif, Türk lise talebesine yazdığı bu ders kitabında Bermekîlerin ve Sâmânîlerin Fürs olmasında çok ısrar eder ve bunların medenî hizmetlerini de hayli tafsil eyler! Bu da Ali Reşat Beyin membalarına fazla sadık kalmasile ancak izah edilebilir. Müdekkik ve âlimlerin henüz mütereddit bulundukları meselelerde, mektep kitabı yazanların, kendi millî gayelerine en muvafık kavli kabul etmeleri de Garpta bir kaidedir. Sami ve Arî ırklarına mümtaz bir yer ayırmak istiyen İssac ve Malet, İslâm medeniyetinde hizmetleri malûm olan Sâmânîleri ve Bermekîleri Fürs yani Arî diye göstermekte haklıdırlar; zira gayelerine uygundur. Fakat bizim müverrihler için böyle denilebilir mi?

İslâm devrinde Türk devletlerinin ve Türklerin medeniyete hizmetleri de tebarüz ettirilmemiş ve müfredat programı bu gayeyi takip ettiği halde müellif, membalarından ayrılmamak için, programdan inhiraf eylemiştir.

Biliyorsunuz ki, Selçuklu Tuğrul Bey'den itibaren Türkler İslâm âleminin hakikî sahip ve hâkimidirler. Abbasî halifesinin ciddî bir kıymeti kalmamış, Türk Beyi Bağdada girip onu tamamen emri altına aldıktan başka kendinin bir nevi kaymakamı olmak üzere bir Türk Beyini de Halifenin yanına adeta Rezidan olarak bırakmıştır; bugün Fas Sultanının, Hint Hükümdarlarının yanında bulunan fransız, ingiliz Rezidanları gibi! X uncu asrın ikinci yarısında, İslâm âleminde vukua gelen bu azim inkılâp, yani İslâm âleminin tamamen Türkler hüküm ve idaresi altına geçmesi vakıası, Ali Reşat Beyin kitabında kâfi derecede tebarüz ettirilmiş değildir.

Avrupaya Endülüs'ten ve İtalya taraflarından giren muharipler de, Arap değil, Müslümanlardı. Avrupalılar Orta zamanlarda bunlara lâtince Sarracenus diyorlardı. Ve bu tâbir yalnız Araplar değil, bütün Müslümanlar için kullanılıyordu.

Daha böyle tenkit olunacak vakıalar çoksa da zamanın azlığından dolayı Orta zamanları burada kesmek ıztırarındayım. Ancak,  asrı hazır tarihinin müfredat programına  rağmen, âdeta bir fransız asrı hazır tarihi olduğunu söylemeden geçemiyeceğim. Fransız müverrihleri 1789 ihtilâlini fevkalâde kabartıp şişirmişlerdir. Ve bu maksatla ondan evvelki devirleri, ve başka memleketlerde  tedricî  hasıl olan  tbeddülleri  pek silik gösterirler. Halbuki hakikat böyle değildir. Uzun sürecek olan bu bahse girmek istemem. Maarif müfredat programı, Fransız ihtilâline, Fransızların tâbirile Büyük İhtilâle hakikî mevkiini vermek üzere tertip edilmişse de Ali Reşat Bey programdan ziyade mehazlarına tebaiyet  etmiştir. 1848 ihtilâlleri hakkında da ayni şey vakidir. Osmanlı İmparatorluğunun inhilâlini anlamak ve XIX uncu asrın sonlarile XX inci asır  vakıâlannı izah etmek için 1848 ihtilâllerinin Fransada geçirdiği safhadan ziyade Avusturya, Almanya ve İtalyadaki cereyan  sureti  ehemmiyetli  iken, Fransa vakıaları beş sahifeden fazlaya yayılmış ve bütün Avrupa vakıaları ise acak iki sahifeye sıkıştırılmıştır! Hele iktisadî meseleler ve bunun tarihteki rolü, yine müfredat programına rağmen asla anlatılamamıştır. İktisadî meselelerle izah edilebilen Emperyalizm ve dünyanın Avrupa kavimleri tarafından istilâ ve taksimi mevzularından  vuzuhsuz, nakıs, yanlış ve sırf Avrupamn  muayyen bir sınıfı  menfaatine  göre bahsedilmiştir. Bu kısım yazılırken müellif Türklüğünü  unutmuş gibidir. Avrupalıların dünyayı istilâlarına «fetih» namım vererek, onları âdeta haklı buluyor. Türk ve müslüman kavimleri memleketleri ve servetleri, sırf Avrupalıların menfaati uğruna gaspolunurken, bu hâdiseyi âdeta haklı buluyor. Türk ve müslüman kavimleri, memleketleri ve sernoktainazarın muhalif ve hasımları hayli kuvvetli bulunurken, bizim .hâlâ vakıalara düşmanlarımızın niyet zaviyesinden bakmakta devamımız çok garip değil midir?

Bu bahsi bitirmek için, dikkate şayan bir noktaya daha işaret edeceğim. Emperyalizm'in artık tenkitlere uğramakta olduğunu nazara alan iransız müverrihi, Emperyalizm bahsinde Fransamn Emperyalist olmadğıni ima edecek tarzda kalemi idare etmiş ve bizim müellif de bunu aynen tekrar etmiştir! Halbuki daha evvelce vakıalar arasında, Cezayirin, Tunusun, Fasın, fransızlar tarafından «fethi» hikâye olunmuştur... Ve hattâ Cezayirin «fethinde» bütün kabahatin Cezayir Dayısında olduğu, Fransa konsolosuna yelpaze ile vurmasından harbin çıktığı bile yazılmıştır. Bu yelpaze hikâyesi o kadar ehemmiyetsiz bir hâdisedir ki, bujıa ciddî fransız müverrihleri de kıymet vermezler. Ancak liseleri talebesine Cezayiri istilâda haklı olduklarım göstermek için bunu söylemeye lüzum görürler.

Muhterem meslektaşlarım,

Maksadım, hayatının son günlerine kadar mekteplerimiz ve kitaplarımız için sabır ve gayretle çalışan faziletli meslektaşımı., merhum Ali .Reşat Beyi hırpalamak değildir; maksadım, düne kadar mekteplerimizde hâkim olan ve yetiştirmekte olduğumuz nesilleri millî gayelerden uzaklaştırabilecek mahiyette bulunan tarihin tedrisi tarzını anlatmak için misal göstermek ve bugün umumî tarihte yaptığımız yeni mesainin ehemmiyet ve lüzumunu tebarüz ettirmektir.

Osmanlı ülkesinde ve Türkiye devletinde tarih böyle okunurken, başka memleketlerde nasıl tedris olunuyodu? Bu meselenin tetkiki konferansımın son kısmını teşkil edecektir.

Muhterem meslektaşlarım,

1900 senesinden 1903 senesine kadar Parisin yüksek mekteplerinden birisinde talebe idim. Mektebin programında tarih dersleri hayli çoktu. Program siyasî tarihten birkaç meseleye hususî bir surette ehemmiyet veriyor, hemen bütün vakıaları o birkaç mesele etrafında topluyordu.

Meseleler şunlardı: 1848 Vestefalya muahedeleri, Fransa İhtilâli, birinci Napoleon devri, Avusturya İmparatorluğuna dahil muhtelif kavimlerin millî meseleleri, Alman ittihadının ve Alman İmparatorluğunun teessüs âmilleri ve Alman İmparatorluğunun cihanşümul emelleri, nihayet Şark meselesi. Bu meseleler siyasî tarih noktainazarından tafsille tetkik edildiği gibi, fikrî, içtimaî, iktisadî  tahavvüller  cihetinden de tenvir olunmak istenilirdi.

Bu meselelerin mahiyetine ve aralarındaki irtibata nüfuz edilirse, üzerlerinde tevakkuf ve ısrarın manası iyice anlaşılır.

Vestefalya muahedelerile Fransa diplomasisi, mukaddes Roma-Germen İmparatorluğu denilen merkezî Avrupadaki siyasî teşekkülün hemen hemen inhilâlini temin etmişti. İmparatorluğun aksamından olan Müntehipler, Dukalar, Kontlar âdeta tam bir istiklâl kazanmışlardı. Artık Fransamn Şark komşusu olan İmparatorluktan korkusu kalmamıştı. Bu muahede sayesinde XIV üncü Louis'nin kuvvetile saltanatı teşekkül edebilmiş ve Almanyanın Garbî eyaletlerinden bir kısmı, ezcümle Alssfs ve Loren Fransaya ilhak olunabilmişti. Fransa, Louis XIV. devrinde fikir, sanayi ve siyasetçe Avrupa üzerine bir nevi hegemonya tesisine muvaffak olmuştu.

Almanyanın zâfını, Fransanın kuvvetlenmesini intaç eden bu muaJıedenin aktini temin eden âmiller, derslerimizde pek esaslı izah edilirdi.

Fransa ihtilâli, Fransızların tâbirile, «Büyük İhtilâl», XIX uncu asır arifesinde bütün Avrupaya tesir icra ederek bu ihtilâlden ortaya çıkan fikrî ve hukukî nazarların her tarafa dağılmasına ve bu suretle fikrî bir Fransız hegemonyasının Avrupada husulüne hizmet etmişti. İhtilâli takip eden harpler, ihtilâl prensipleri denilen fikriyatın intişarında mühim âmiller olmuştu. Birinci Napoleon bu fikrî propagandadan istifade ederek asker kuvvetile Avrupanm büyük bir kısmına hâkim olabilmişti; yani Fransanın Avrupada kısa bir müddet için olsa bile, askerî ye siyasî hegemonyasını da temin etmişti.

XIX uncu asrın üçüncü sülüsüne doğru, Almanların ittihadı, Almanya İmpaartorluğunun teessüsü ve Alsas Lorenin elinden almmasile zayıflıyan Fransa, Şarkındaki galip ve kudretli komşusundan korkuyor, ve bir daha Vestefalya muahedesine benzer bir muahede ile komşusunu kuvvetten düşürmek, Alsas-Loreni tekrar almak, Louis XIV ve Napoleon I. devirlerinde olduğu gibi bir daha Avrupa, üzerinde hegemonyasını tesis eylemek istiyordu.

XIX uncu asır ortasından sora mukaddes Roma-Germen İmparatorluğu ikiye ayrılmış, bir kısmından Avusturya - Macaristan İmparatorluğu, diğerinden Alman İmparatorluğu vücude gelmişti. Ve bu iki İmparatorluk sıkı müttefiklerdi. Habsburg sülâlesi tarafıdan idare olunan Avusturya-Macar İmparatorluğunda İslâv, Romen, Macar gibi muhtelif kavimler, iptida Almanların, sora Alman ve Macarların tabii halinde bulunuyorlardı. Habsburglar İmparatorluğunu zayıflatmak için, bu tâbi kavimlerin millî hislerini, millî emellerini takviye etmek lâzımdı; ve onlara tabiiyetten mütehassıl zararlarını, belki mübalâğalı bir surette mütemadî hatırlatmak ve telkin etmek lâzımdı. Ayni zamanda Lehlerin ve Çehlerin eskidenberi Fransaya muhabbet ve merbutiyetleri olduğu neşredilerek ve Avusturya-Macar sistemnide bunların haklan tanılmadığı söylenerek, Lehlere ve Çehlere karşı Fransızlar arasında insanî ve siyasî şefkat ve muhabbet hislerinin uyandırılmağı da lâzımdı. Almanların ittihadile Almanya İmparatorluğunun teessüsü âmilleri gösterilirken umumiyetle Almanların ve hususiyetle bu ittihatta büyük rol oynayan Prenr, Bismark'm ef'ali, ideal anasırdan tecride çalışılır ve sırf kuvvete müstenit bir tahakküm gayesi, takip edilmiş olduğu tebarüz ettirilmek istenirdi. Mamafih bu ittihatta âmil olan fikir cereyanları da, âdeta fransızlara örnek olacak ve fransızlarm hasedini celbedecek surette izah edilirdi. Almanyanın kudreti belki biraz da mübalâğa ile tasvir olunarak, istikbale ait emelleri