Ege Adalarının Türkçe Adları

Bilimsel çalışmanın ışığında

EGE ADALARININ TÜRKÇE ADLARI…

Bu çalışmanın sonucunda ilginç noktalar bulunmuş, bazı adaların üç ayrı dilde isimlendirildiği ortaya çıkmıştır.

Prof. Dr. Sırrı ERİNÇ

İ.Ü. Deniz Bilimleri ve Coğrafya Enstitüsü emekli öğretim üyesi  

Ege Denizi, eski adı ile Adalar Denizi, yüzyıllar boyunca Osmanlı İmparatorluğu'nun hükümranlık alanı içinde kalmış, Türk deniz coğrafyacıları tarafından kıyıları, adaları ve adacıkları birçok kez haritalanmış ve isimlendirilmiş bir deniz mekânıdır. Bu mekânın Anadolu kıyılarına yakın kesimi ise Balkan Savaşı'na kadar Rodos, Sakız, Midilli ve Limni sancaklarından oluşan "Cezayir-i Bahri Sefid" vilayetimizi meydana getiriyor ve adalarda önemli sayıda Türk yaşıyordu. Çok uzak bir geçmişe kadar inen bu siyasal, tarihi ve kültürel bağlar ve ilişkilerden ötürü, Ege adalarından birçoğuna Türkçe adlar verilmiş, zamanla değişen siyasal duruma ve adalardan pek çoğunun sınırlarımız dışında kalmasına rağmen bu adların büyük bir kısmı dilimizde yerleşerek günümüze kadar gelmiş ve böylece, tarif icabı birer ekzonim (exonym) olmuşlardır. Bilindiği üzere, Birleşmiş Milletler Coğrafi İsimler Standardizasyonu Uzmanlar Grubu (UNGEGN)'nun tanımlamasına göre, başka bir ülkenin hükümranlık sahasındaki resmi yer adlarının, başka bir dilde yerleşmiş ve yaygın olarak kullanılan isimlerine ekzonim denir.

HARİTALARDA...

Birleşmiş Milletler tarafından 1967 yılından beri yürütülen coğrafi isimler standardizasyon çalışmalarının başlıca amaçlarından biri, ekzonimlerin imkân nispetinde azaltılmasını ve haritalarda sadece resmi isimlerin gösterilmesini sağlamaya çalışmaktır. Bu ilkeye çoğunlukla, özellikle söz konusu devletin sınırları içinde kalan alanlarda riayet edilmekle beraber, birden çok ülkenin hükümranlık alanlarına giren sahaları kapsayan haritalarda ekzonimlerin, parantez içinde de olsa gösterilmesi geleneği uygulamada hâlâ sürmekte ve yadırganmamaktadır. Türkiye'de yayınlanan haritalarda da genellikle bu yöntemin benimsenmiş olduğu gözlenmektedir. Ekzonimlerden tamamıyla vazgeçmek, bunları bir milletin dilinden çıkarıp atmak imkânsız, hatta anlamsız olduğundan böyle bir davranışı bu konuda tutulacak en isabetli yol saymak gerekir. Çünkü ekzonimler her şeyden önce tarihi ve kültürel bir miras, uluslar arasındaki ilişkileri ve dil alışverişini açıklayan bir göstergedir. Özellikle Türk dili, Osmanlı İmparatorluğu'nun geniş ve uzun süreli yayılışı, eski topraklardan meydana gelen büyük göçler dolayısı ile ekzonimler bakımından çok zengindir. Bunların birçoğu edebiyatımıza, şiirlerimize, türkülerimize geçmiş, tarihi belgelerde, arşivlerde yer almıştır. Bir kısmı günlük dilimizde kullanılmasa bile, bunların bilinmesi tarihi belgelerin, arşiv kayıtlarının ve dıştan gelen göçlerin incelenmesi gibi bakımlardan mutlak bir zarurettir. Örneğin, Yunanistan'da bugün Larissa adını taşıyan kentin Yenişehir; Bulgaristan'daki Tolbuhin'in Yeni Pazar, Balkan Dağlarının en yüksek noktası olan Botev tepesinin bizim Yumrukçal; Sovyetler Birliğindeki Belgorod-Dnyeprovski'nin tarihi Akkerman olduğunu bilmeden bunlarla ilgili belgeleri değerlendirmeye, mekân ilişkilerini saptamaya imkân olamayacağı tartışılmaz bir gerçektir. Bu nedenledir ki, ekzonimlerin aşırı bir duyarlılıkla mutlaka kullanılması düşünülmese bile, bunların incelenerek saptanması vazgeçilmez bilimsel bir ihtiyaçtır.  

ARAŞTIRMA...

Bu görüşlerden hareket ederek, Osmanlı İmparatorluğu'nun eski topraklarında yer alan, fakat bugün başka ülkelerin sınırları içinde kalmış bulunan coğrafi adlar için mazide kullanılmış ve birçoğu Türkçe ekzonimleri araştırarak saptamak amacı ile bir çalışmaya girmiş bulunmaktayız. Bu çalışmanın ilk ürünlerinden biri olarak bu yazımızla, Ege adalarının Türkçe isimlerini içeren bir liste yer almakta. Esas olarak tarafımızdan hazırlandıktan sonra Genelkurmay Başkanlığı, Harita Genel Komutanlığı ve Seyir, Hidrografi ve Oşinografi Dairesi Başkanlığının yetkili temsilcilerinin de katıldığı toplantılarda bazı düzeltmeler yapılarak Birleşmiş Milletler Coğrafi İsimler Uzmanlar Grubu'nun 1986 yılında Cenevre'de yapılan 12. toplantısında 29 numaralı çalışma belgesi olarak sunulmuş ve dağıtılmış olan bu rapor eski kartografik kaynaklar (Piri Reis'in Kitab-ı Bahriyesi, Ali Macar Reis'in atlası, W. Briçe ve arkadaşları tarafından incelenmiş olan Mehmed Reis İbn Menemenli’nin Ege Denizi haritası gibi) ve ayrıca Balkan Savaşından önce yayınlanmış çeşitli ölçekte yerli ve özellikle yabancı harita ve atlaslar üzerinde yapılan karşılaştırmalı isim tesbitlerine ve bu konudaki bazı incelemelere dayanılarak hazırlanmıştır. Adaların koordinatları, merkezi kısımları esas alınmak suretiyle saptanmış ve verilmiştir.

İLGİNÇ SONUÇLAR...

Listenin incelenmesi ilginç sonuçlar ortaya koyar. İsimlerin bir kısmının linguistik kökeni meçhuldür. Bu tür isimler prehistorik ve antik çağlardan beri, esas normlarını az ya da çok koruyarak günümüze kadar gelmiştir. Bazı isimler, bir dönemde Ege'de büyük bir politik, ticari ve askeri nüfuz sahibi olan Venedikliler’in etkisi ile İtalyancalaştırılmış ya da başka bir ad verilmiştir. Bazı hallerde aynı ada üç ayrı dilde isimlendirilmiştir. (Kithira yerine İtalyanca Cerigo, Türkçe Çuka; Andikithira yerine İtalyanca Cerigotto, Türkçe Sikliye örneklerinde olduğu gibi). Türkçe isimlerin bir kısmı İtalyan denizcilerinden alınmış ya da onlara izafe edilerek verilmiştir. (Örneğin: Akrotiri yerine Venedik Kayası). Fakat en ilginç olan husus, Ege'yi çok iyi bilen Türk denizcilerinin birçok adaya, en belirgin özelliklerine göre, eski adlarından tamamıyla farklı Türkçe ve genellikle jenerik isimler vermiş olmalarıdır. Çamlıca (Alonnisos), Yassıca (Andikaros), Nergiscik (Arki), Değirmenlik (Milos), Hacılar (Dhenousa), Çoban (Kaso), Bozada (Peristeri), Örenli (Stura), Sulucalar (Spetsai), Papazlık (Yiaros), Keçi (Pserimos), Koyunluca (Serifos) kuvvetli gözlemlere dayanan ve listedeki adlarının %40 kadarını oluşturan bu tür isimlendirmelere birer örnektir. İsimlerin bir kısmı ise, mevcut adın Türkçeleştirilmesi ile oluşan adlardır. Eğriboz (Evvoia) ve Sıkınoz (Sikinos) gibi adlar bunlar arasında sayılabilir.